Startpagina > Wandelen > Streek-GR Dijleland
> Meteen een hoogtepunt na de eerste kilometer van deze etappe: de tocht door het Bertembos waar in de vroege lente miljoenen bosanemonen bloeien. Na de passage over de Zwanenberg daalt Streek-GR Dijleland de vallei van de Voer in, een zijriviertje van de Dijle. In Bertem staat een van meest authentieke romaanse kerken van België. Verderop brengt de tocht in en boven de Voervallei je langs de eveneens merkwaardige en stokoude Veronakapel. Je wandelt Leefdaal in over oude paden langs het kasteeldomein van Leefdaal, waar we deze korte etappe eindigen.
Kort na de etappestart loopt GR Dijleland door een tunnel
Bertembos, een zee van bosanemonen bij het begin van de lente
Over de Zwanenberg
Holle weg richting Bertem
Interieur Sint-Pieters-Bandenkerk
Romaans beeld (12de eeuw)
Gotisch tabernakel
Vroegmiddeleeuwse sarcofaag
Kasteel van Leefdaal, voorzijde
Einde etappe naar Leefdaal
Leefdaal, Sint-Lambertuskerk
Kasteeldreef naar Leefdaal-centrum
Langs de Voer
Kasteel van Leefdaal, achter- en zijkant
De mooie romaanse Sint-Pieters-Bandenkerk van Bertem
Over dubbelsporig beton naar de Veronakapel
Bertembos, beukengalerij
Bertembos begin april
Sint-Veronakapel
Holle weg te Veltem.
Toegang tot Bertembos
Bertembos, bosanemoon
> Daarmee zijn we weer aan het einde van een etappe gekomen. Een korte maar echt boeiende etappe. Voor GR Dijleland de kerk bereikt, loopt de route rechts verder over een pad langs de Voer. Voorlopig houden we het hier echter bij. Vlakbij is een bushalte en zijn winkels en cafés.
> Ietsje voorbij Leefdaal zal je een keuze moeten maken tussen een ingekorte GR-Dijleland over een variant traject en de hoofdroute die verder naar Tervuren loopt. Op de volgende etappepagina blijven we op de hoofdroute, het variant traject komt op een ander pagina aan bod.
> Te Veltem starten we vanaf de treinhalte. Onder de spoorlijn door via de tunnel naar de perrons. Aan de andere kant rechts (Stationsplein) en op een schuine T-kruising rechtdoor vervolgen. Even maar want na 40 meter nemen we links een aanvankelijk gekasseid pad. In het verlengde daarvan lopen we over gras.
> Bij een asfaltweg gaan we links en wandelen zo over een mooie aarden holle weg. We gaan wat stijgen en kruisen verderop een steenslagpad. Rechtdoor vervolgen. Door een bakstenen tunnel waarboven de N2 loopt en rechtdoor over een pad waarop brikeljon is gekapt. Na 150 meter links over een fijn hol pad, afgelijnd met opgeschoten populieren en eiken. Het pad wordt diep uitgesleten en klimt naar het Bertembos.
> GR Dijleland loopt een tijdje over een dreefweg in het Bertembos en bereikt op het hoogste punt een watertoren en kleine woning. Hier heb je een picknickbank en rustbanken. Even links bij de watertoren, achter het huis dadelijk rechts en onmiddellijk weer links. We wandelen nu door een mooie beukendreef, aanvankelijk kaarsrecht maar verderop versmallend, we draaien wat en bereiken een kruispuntje van holle wegen. Rechtdoor vervolgend lopen we het Bertembos uit over een graspad in een sterk heuvelend weide- en akkerlandschap.
> Vanop de Zwanenberg - Alsemberg hebben we vergezichten over de beboste omgeving rond Leuven en op de grens met het Hageland. Rechts ligt het interessant en beschermd landschap van Koeheide.
> Verderop daal je de Bremstraat in en kom je bij de drukke N3 (Leuven - Tervuren). Oversteken, naar rechts en nog voor het eerste huis links een dalend hol pad op. 100 meter verder even rechtdoor en na 20 meter een graspad rechts nemen. Verderop daal je wat en het pad wordt weer hol. Bij een V-splitsing de rechtse tak nemen. Aanvankelijk loop je wat op hoogte maar verderop daal je door alweer een holle weg.
> Terug op de GR. Nog steeds rechtdoor. Voor al die mooie culturele monumenten moet je wel wat asfalt over hebben. De weg gaat verderop draaien en komt op een grotere asfaltweg. Rechtdoor. In een bocht van deze weg links de Voer over en vervolgen over een graspad links langs de Voeroever. Het paadje wordt er alleen maar mooier op. Steeds rechtdoor bij kruisingen. We komen langs het kasteel van Leefdaal (picknickbank).
> Na een strook kasseien neem je bij een volgende V-splitsing ditmaal de linkse tak. Beneden komen we in de vallei van de Voer door een woonwijk van Bertem. Rechts langs de Voer (Dorpstraat). Bij een kruispunt rechtdoor en langs molengebouwen die nu een gemeentemagazijn zijn. Onderweg komen we ook langs een slagerij en bushaltes. Op een kruispunt naar links en 300 meter verder rechts een buurtpad in. Dit pad komt bij een watermolen op de Voer, het waterrad is echter al lang verdwenen.
> We volgen nu een hele tijd een oeverpad langs de Voer. De omgeving hier, inclusief de huizen en het centrum van Bertem, heeft de voorbije jaren meermaals blank gestaan. In 2009 stond het water hier zelfs tot 1 meter hoog in sommige huizen. Het probleem is dat de Voer bij uitzonderlijk hevige regen de wateroverlast niet kan slikken en zo snel de laaggelegen dorpskern onder water zet. Dieperliggende oorzaken zijn wellicht de toegenomen verharding met beton en asfalt evenals onaangepaste landbouwmethodes op de hellingen rond Bertem. We wandelen langs een bronnetje (links).
> Zo komen we in het centrum van Bertem waar cafés en een restaurant zijn. Tijd voor een koffie in Café De Sportwereld (volkscafé, woensdag gesloten). Het dorpscentrum van Bertem werd heringericht in 2009. Op het dorpsplein verlaten we de Voervallei om rechts omhoog te gaan richting de bijzondere romaanse kerk van Bertem.
> Bij de Sint-Pieters-Bandenkerk van Bertem het kerkhof over en aan de andere zijde nog even in dezelfde richting vervolgen tot een betonweg. Rechts-links de Sint-Pieterslaan in. Zo komen we weer bij de Voer. We wandelen over de Dorpstraat richting E40 en gaan onder de brug door linksvoor de Blokkenstraat in. Na 70 meter rechts de Kerstraat in, een veldweg die met een dubbele betonstrook gedeeltelijk is verhard.
> We stijgen wat en komen langs sportvelden en een Lourdeskapel. Onderweg negeren we alle zijwegen, ook als de weg weer geasfalteerd wordt. Wat verder zien we aan onze rechterkant de bijzondere en zeer oude Sint-Veronakapel van Leefdaal.
> Op het kuispunt bij een indrukwekkende plataan steken we rechtdoor de vrij drukke weg over om door een mooie dreef van rode beuken te wandelen, ze verbindt het kasteel met het centrum van Leefdaal. We komen uit achter de Sint-Lambertuskerk van Leefdaal.
> In Veltem is een treinstation met verbindingen naar Leuven en Brussel. Bertem en Leefdaal zijn verbonden met De Lijn - bus 316, die eveneens naar het treinstation van Leuven en naar Tervuren rijdt.
> Cafés en restaurants onderweg heb je te Bertem en Leefdaal. Voor bevoorrading kan je terecht kort bij de start in de Proxy Delhaize van Veltem of in het centrum van Leefdaal, daar is een Spar Supermarkt.
> We hebben deze etappe opzettelijk kort gehouden omdat je 1 km voorbij Leefdaal kan kiezen tussen 2 trajecten van Streek-GR Dijleland: de hoofdroute loopt door naar Tervuren, maar je kan ook 1 etappe inkorten door voorbij Leefdaal een gemarkeerd traject te volgen dat je rechtstreeks in de vallei van de IJse dropt.
> De beste periode om dit deel van Streek-GR Dijleland af te wandelen is eind maart -begin april, als in het Bertembos de miljoenen bosanemonen bloeien. In dit etappeverslag bekijken we ook een aantal interessante religieuze gebouwen van binnenin. Helaas zal je deze op je tocht hoogstwaarschijnlijk gesloten vinden.
> Het huidige kasteel van Leefdaal werd voor het grootste deel opgetrokken tussen 1575 en 1626. Toen al slopen sierelementen in de voornamelijk defensieve stijl en functie van het kasteel. Zo zijn de bakstenen muren doorsneden met natuurstenen banden en werden trapgevels en siertorentjes toegevoegd. De 2 dikke, losstaande 'peperbustorens' waren poorttorens, ze dienden ter bewaking van de toegangspoort die mogelijk van slotgracht en ophaalbrug was voorzien. De sierlijke 'ajuin' op de hoofdtoren is er later aan toegevoegd. Het hele kasteel was langs de torens ommuurd met muren die 3 à 4 meter hoog waren, die werden afgebroken na 1895.
> Het Bertembos is een oud bos, bestaande uit vooral eik en beuk, het bos is doorsneden met enkele beukendreven. Merkwaardig zijn ook de vele oude wilde kersenbomen. Meest opvallend en werkelijk prachtig ligt het bos erbij rond eind maart, begin april. Een flink deel van het Bertembos wordt dan bedekt met enorme bloementapijten, gevormd door de miljoenen bosanemonen die dan open bloeien. Het fenomeen kent haast zijn gelijke niet in België.
> De vorm, samenstelling en oriëntering van een holle weg kan een apart soort planten en levende wezens aantrekken. Struweel in holle wegen biedt schuil- voedsel- en nestplaatsen aan veel vogels. Je groeien vaak planten die je elders, in meer open omgeving, niet zal aantreffen en ook heel wat dieren vinden er een schuilplaats. Holen in de bermen van holle wegen zijn niet enkel van konijnen afkomstig maar ook van vossen of knaagdieren. Leuke waarnemingen die we zelf observeerden in de holle wegen rond Bertem was de bloei van wilde tijm en het spel van twee bosmuizen.
> Prachtige legende, ideaal om drommen pelgrims aan te trekken die Sint-Verona kwamen eren en zo ook pelgrimoffers meebrachten. Ze gingen ook naar de Sint-Veronabron (ligt op 100 meter, langs de Dorpstraat, niet langs GR Dijleland) om er genezend bronwater te halen. Moderne geschiedkunde wijst echter uit dat er nooit een keizerin Verona zou hebben bestaan en dus ook geen Sint-Verona! De benaming Verona zou afkomstig zijn van het Frankische 'Frauna', 'hij die heerst', verwijzend naar de landeigenaar van de streek in de laatfrankrische tijd. Bij ingrijpende restauratiewerken in 1951 werd trouwens onder de kerk een lege sarcofaag ontdekt van rond het jaar 900, mogelijk bevond zich daarin het lichaam van die 'heerser'. Sint-Verona zou dus nooit hebben bestaan! Dit kerkje zou oorspronkelijk zijn opgedragen aan het Heilig Kruis.
Bertembos
> Tesamen met het Eikenbos, vormde het Bertembos ooit een veel groter bosgeheel. Tussenin werden stukken bos gerooid en wegen aangelegd, zodat de twee bossen nu gescheiden zijn. Het grootste deel van Bertembos is vandaag eigendom van de Vlaamse overheid en van de gemeente Bertem. Een groot deel van Bertembos en het omliggende landschap van weiden, struweel en holle wegen is geklasseerd. Natuurpunt beheert vlakbij De Koeheide, een sterk afwisselend groengebied met vele landschapselementen.
Holle wegen
> Typisch voor dit deel van Streek-GR Dijleland zijn de vele diepe holle wegen die overal in de regio voorkomen. Een holle weg ontstaat door een drietal basisfactoren:
1° Uitgesproken niveauverschillen in het landschap. In de vlakke Vlaamse polders bijvoorbeeld heb je geen holle wegen.
2° Een bodemsubstantie die erosie toelaat maar toch vast genoeg is om steile hellingen in stand te houden. Zware leemgronden, mergel of zandleemgronden zijn ideaal. In de Kempen ontbreken holle wegen grotendeels door de lossere bodemstructuur van veel aanwezig zand en grind.
3° Uitslijting door eeuwenlange menselijke aktiviteit, met name intensief gebruik van hoger liggende akkers en gebruik van de weg door landbouwers tussen hun erven en die akkers, waardoor de wegbodem telkens wordt los gereden en verder kan eroderen bij hevige regen.
> De onervarenheid in de romaanse bouwstijl blijkt uit het feit dat de overkapping van de kerk gebeurde met enkel een houten gewelf, men durfde geen zwaar stenen gewelf bouwen uit schrik voor instorting. Stenen en kalk zijn de bouwmaterialen. Bij uitbreiding wordt later het koor groter gemaakt en naar het voorbeeld van de kerk van Bertem rond het jaar 1000 ook de westertoren. De muren zijn zeer dik, nog een typisch kenmerk voor een vroegromaans gebouw. Op laag niveau zijn er geen grote vensters, uit vrees om de zware constructie 'te ondermijnen'. Toch zijn de smalle vensteropeningen wellicht niet bedoeld geweest om ook als schietgaten te dienen.
> In de 12de - 13de eeuw wordt de kerk uitgebreid en is het metselwerk minder ruw uitgevoerd, met beter gekapte stenen. Er komen dan ook zijbeuken bij. Zo wijzigt de kerk wat van uitzicht, eerder een Maasromaanse basiliek: 3 beuken (soms 5) met een koor en toren. De kerk moet in die tijd ook beschilderde bepleistering hebben gehad, ze zag er wellicht dus binnenin kleurrijker uit dan nu.
> Later in middeleeuwen vermindert de aantrekkingskracht van de Sint-Veronakerk. De grens van machtsgebieden loopt door de parochie en de dorpen Leefdaal en Bertem ontwikkelen zich verder. In de 16de eeuw is er door aanhoudende godsdienstoorlogen en plunderingen van rondzwervende legers en roversbenden bovendien een leegloop uit de Brabantse dorpen ten voordele van de meer veilige steden. Er is dan zelfs geen pastoor meer in Sint-Verona. De pastoor van Leefdaal neemt Sint-Verona onder zijn hoede, de kerk wordt door verschillende processen wat een speelbal tussen Leefdaal en Bertem. Later valt het kerkje zelfs helemaal zonder pastoor en zo wordt Sint-Verona als parochie opgeheven.
> Binnenin is ook een mooi gotisch tabernakel te zien ( 600 jaar oud), één van de weinige die nog zo goed zijn bewaard in Brabant.
Romaanse kerk van Bertem
> De Sint-Pieters-Bandenkerk van Bertem behoort tot de meest authentieke en oudste dorpkerken van België. Het sobere bouwwerk werd opgetrokken tussen 950 en 1050. De structuur in Maasromaanse stijl is erg goed bewaard gebleven, zonder radicale wijzigingen over de eeuwen heen. Toch scheelde het in de 19de eeuw niet veel of ze werd afgebroken. Rond 1874 verkeerde de kerk van Bertem immers in zo'n vervallen staat dat tot afbraak werd besloten. Historici plaatsen echter het stijlbelang van deze kerk in de schijnwerper en zo werd ze dan toch behouden. Restauraties vonden plaats rond 1900 en in de jaren '30 van vorige eeuw. Sinds 1937 is de Sint-Pietersbandenkerk een geklasseerd monument.
> Typisch voor deze landelijke maasromaanse stijl zijn de massieve westertoren en de eenvoudige, ruwe bouwtechniek die werd toegepast met natuurlijke bouwsteen (witte zandsteen) uit de streek. Vele middeleeuwse dorpskerken in het uitgestrekte bisdom Luik moeten er destijds ongeveer hebben uitgezien zoals de huidige kerk van Bertem. Deze eenvoudige romaanse stijl, die de donkerte en anonimiteit van de vroege middeleeuwen reflecteert, staat in schril contrast met de latere gotische kerken, waar door middel van grote ramen en protserig versierde, verticaal gerichte bouwelementen, net het tegenovergestelde effect werd beoogd.
> Binnenin de kerk (waar vaak geleide bezoeken plaats vinden) zijn kunstschatten te vinden die een periode van 10 eeuwen overspannen. Zeer mooi is een 12de eeuws polychroom romaans beeld van Maria, zittend met Kind. De statische romaanse stijl van deze zogenaamde 'Sedes Sapientiae' doet wat denken aan oude byzantijnse afbeeldingen. Verder zijn er in de kerk nog een aantal oude grafstenen aanwezig, een Van Peteghemorgel (19de eeuw), houtsnijwerk, schilderijen en beelden uit de 16 - 19de eeuw.
Sint-Veronakapel, oudste kerkje van het Dijleland
> Misschien denk je wel dat je na de Bertemse Sint-Pieters-Bandenkerk het mooiste gezien hebt van romaanse bouwkunst in de vallei van de Voer. Wel, de Sint-Veronakapel slaat alles. De oorsprong van dit bouwwerk is nog ouder. De Sint-Veronakapel was wellicht de eerste kerk van de streek, er is tot nu bij opgravingen geen oudere kerk ontdekt in de streek van Dijle, Voer en IJse. Hier moet dus de moederparochie van de wijde streek hebben gelegen, Vroeienberg. De Sint-Veronakapel is een mooi voorbeeld van een vroegromaans dorpskerkje.
> Al in de middeleeuwen moet de ontstaansgeschiedenis van dit kerkje verloren zijn gegaan. Er ontstond toen een legende over de heilige Verona, dochter van de opvolger van Karel de Grote, keizer Lodewijk. Toen Verona de troon besteeg verdeelde ze haar rijkdom onder de armen om een religieuze orde te stichten, Veronhove aan de Rijn. Rond het jaar 870 stierf ze en haar lichaam werd op een ossenkar gelegd. De dieren kregen de vrije teugel en de kar stopte pas hier op deze plek, waar de bewoners haar begroeven en een kapel bouwden...
Kasteel van Leefdaal
> Ook hier hebben we te maken met een erg oude kasteelgeschiedenis waarvan de oudste sporen verloren zijn gegaan in de tijd. In het kasteelpark ligt nog een oude holle weg, onderdeel geweest van de oude handelsweg Keulen - Brugge. Verder zijn er nog sporen van een tumulus, maar hier ging het mogelijk niet om een grafheuvel, mogelijk een soort markeringspunt langs de weg? Dat kan er op wijzen dat hier op een helling boven de Voer al een soort strategisch verdedigingspunt punt lag in de galloromeinse tijd. De defensieve rol van die vesting wordt ook bevestigd door de ligging op een heuvel en de beschermende aanwezigheid van water.
> De oorspronkelijke romaanse kerk brandde af in 1489, de periode waarin Maximiliaan van Oostenrijk regeerde en zijn legers nogal eens plunderden en afbrandden. Kasteelheer Graaf de Merode liet de kerk herstellen na nog een brand midden 16de eeuw en liet daarbij de toren ophogen met 6 meter en een spits, naar de (gotische) mode van die tijd. Binnenin zijn die verbouwingen in de kerkmuren nog te zien: de vormen van de oude romaanse vensters zijn nog herkenbaar. In de volgende eeuwen zou het kerkgebouw nog enkele malen sterke veranderingen ondergaan, als gevolg van toename van de parochianen. De kerk van Leefdaal heeft dus niet dat bijzondere romaanse uitzicht bewaard zoals te Bertem, Verona en Vossem (verder op de GR).
> Het interieur is zeer de moeite waard met nogal wat barokke en classicistische kunst. Meest waardevol is wellicht een schilderij van Gaspard de Crayer vooraan dat niet Sint-Lambertus (de patroonheilige) als onderwerp heeft maar Sint-Hubertus. Zoals we eerder al merkten langs GR Dijleland in Wakkerzeel en Elewijt, was Sint-Hubertus een populaire heilige in de Dijlestreek tijdens de middeleeuwen. Gaspard de Craeyer was een bekende schilder in de 17de eeuw. Zijn stijl was geïnspireerd op de barok van Rubens. Hij maakte een groot aantal religieuze schilderijen en werkte oa voor Albrecht en Isabella.
> Er was in de tweede helft van de 11de eeuw hier al een heerlijkheid, mogelijk zelfs de oudste van Brabant. In de middeleeuwen moet de versterking dan hebben gediend om de handelsweg te beschermen in het hertogdom Brabant. Sinds de 12de eeuw wordt er in documenten met zekerheid melding gemaakt van een versterkt kasteel. De oudste nog bestaande delen van die burcht zijn een kelder met een gewelf in romaanse stijl. Het onderste deel van de hoofdtoren, die zoals je zelf kan zijn uit natuursteen is opgetrokken, dateert ook mogelijk uit dezelfde periode (ongeveer 14de - 15de eeuw). Je zou er zelfs uit kunnen afleiden dat die natuurstenen muren de resten zijn van een oude alleenstaande donjon.
Sint-Lambertuskerk Leefdaal
> De kerk van Leefdaal werd gebouwd in lokale zandsteen. Zoals in vele kasteeldorpen was ook in Leefdaal het wereldlijk gezag nauw verweven met het religieus gezag. Zowat alle huizen die in een kring rond de kerk zijn geschaard, waren eigendom van Graaf de Liedekerke. Naast de kerk vind je trouwens nog het oude familiegraf van de Liedekerke-de Pailhe. Families met aanzien vonden in het verleden ook dat ze wat dichter bij de hemel stonden, en dat is op aarde het koorgedeelte van de kerk. Niet toevallig zie je daar dus ook het familiegraf van de familie Stroobant-Van Hamme. Aan de zuidzijde van de kerk is trouwens nog mooi het 'paradijspoortje' te zien. Doden werden langs hier naar buiten gebracht na de lijkdienst.
> De Franse tuin had vroeger een uitgestrekte rozentuin, die verdween tijdens WO II. De rozen werden toen vervangen door voedingsgewassen. De huidige Franse tuin is zo ingericht dat (kostelijk) onderhoud grotendeels kan worden beperkt tot het snoeien van de struiken en het maaien van gazon. Het er aan verbonden kasteelbos (in principe niet toegankelijk) bestaat uit ondermeer paardenkastanjes, tamme kastanjes, vlier, wilde kerselaar en een aantal opvallende platanen.
> Het kasteel heeft ook een mooie kapel met 15de eeuws retabel (niet toegankelijk). De kasteelvijver, gelegen aan de andere kant van het GR-pad, is zo'n 100 meter breed en 300 meter lang. Vroeger ging men er al eens op roeien en zelfs zeilen. Losstaand van het kasteel is er ook nog een tuinhuis, mogelijk ook 16de - 17de eeuws. De watermolen links van het GR-pad is al vele jaren vervallen en dateert oorspronkelijk uit de 17de eeuw, met sterke aanpassingen later.
> Een hele resem adellijke families kwamen en gingen in de loop der eeuwen als kasteeleigenaar van Leefdaal. De familie de Liedekerke is één van de oudste adellijke geslachten van België, een tak van deze familie bewoont het kasteel van Leefdaal al sinds 1775. Kasteelheer Graaf François de Liedekerke woonde er zijn hele leven en overleed in februari 2014 op 95-jarige leeftijd. Wellicht zal het kasteeldomein ook na 2014 in de familie blijven. Merkwaardig genoeg staat het kasteel van Leefdaal niet op de lijst van geklasseerde monumenten, een bewuste keuze van de adellijke familie om enige vrijheid te behouden.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

GR Dijleland (119 km)